Aktuelno Boljevac Društvo Некатегоризовано

Uticaj izbornog sistema na centralizaciju

Iz ličnog iskustva i komunikacije sa ljudima koji su pokazivali stavove koji se tiču političkog sistema Srbije, mogu sa sigurnošću reći da je južno od najjužnijih beogradskih opština jedna od najomraženijih reči upravo – Beograd.

Uopšte, izborni sistemi uvek ostavljaju nekakve posledice na nešto.
Đovani Sartori

Iz ličnog iskustva i komunikacije sa ljudima koji su pokazivali stavove koji se tiču političkog sistema Srbije, mogu sa sigurnošću reći da je južno od najjužnijih beogradskih opština jedna od najomraženijih reči upravo – Beograd. Razlog je jednostavan i nalazi se u jasnim naznakama ekonomske podeljenosti države na geografski bogatiji i onaj siromašniji deo, u implicitnom osećaju nejednakosti političkih prava iz razloga geografske pripadnosti, u svakodnevnom medijskom stavljanju jednakosti između glavnog grada i države itd.

Naravno, da je takav stav jasno politički artikulisan, Srbija bi odavno krenula stazama tzv. decentralizacije, odnosno pokušala da što preciznije u praksi sprovede osnovne postulate supsidijarnosti i spuštanja sfere političkog odlučivanja na što niži nivo. Tu imamo tri vrste prepreka. Prva su političke partije, odnosno njihove elite, kojima ovakva situacija odgovara i od kojih se jednostavno ne može očekivati da seku granu na kojoj sede. Zakonski omogućene privilegije se jako teško oduzimaju kada su već jednom date. Druga prepreka dolazi iz segmenta civilnog društva čiji pojedini pripadnici prihvataju kvalitete spuštanja nivoa odlučivanja i odgovornosti na što niže nivoe, ali ujedno smatraju da je to lek koji je gori po celokupni organizam od same bolesti. Rezultat tog organicističkog pristupa je totalni etatizam. Tendencija ka što jačoj pravnoj regulisanosti svih mogućih segmenata društva može dolaziti iz samo jednog centra, jer čovek sa više glava jednostavno ne postoji. Treća i najveća prepreka su sami stanovnici provincije koji, u svom stanju permanentne šizofrenije i tinejdžerskog rascepa ličnosti, znaju da im Beograd (kao metafora, ne kao konkretan grad) ne valja, ali bi ujedno da ne preuzmu odgovornost. Oni ponekad tačno percipiraju problem, ali umesto da rešenje traže u potpunijoj emancipaciji i preuzimanju odgovornosti za sopstvenu sudbinu, oni nekakvom kognitivnom omaškom još žešće padaju u tople skute Majke Države. A političkoj eliti nije ništa milije nego da vidi kako obespravljeni građani traže od nje ustupke umesto da viknu da im se sklone sa puta jer će za ustupke sami pokušati da se izbore. Tako imamo slučaj današnje Srbije u kojoj se decentralizacija i demetropolizacija sprovode odozgo, kao usluga građanima provincije, umesto da bude obratno.

U daljem tekstu ću pokušati da označim neke ustavne prepreke stvarnom omogućavanju dekoncentracije vlasti, a u budućim tekstovima na ovu temu ću, nadam se, obraditi i fenomenološke strane tog procesa čije sam naznake dao u prethodnom pasusu.

Empirijski podaci

Skupština Srbije predstavlja sve građane. Teoretski. Praktično se tom idealu može približiti ili se od njega udaljiti izbornim inženjeringom koji reguliše izbor poslanika. Najvažnije stavke u tom inženjeringu su vrsta izbornog sistema, karakter mandata poslanika i karakter, veličina i broj izbornih jedinica. Danas u Srbiji imamo slučaj blago korigovanog proporcionalnog izbornog sistema, faktički vezani mandat poslanika i jednu izbornu jedinicu. Takav tip izbora omogućava disproporcionalnu teritorijalnu predstavljenost, ali jako proporcionalnu partijsku predstavljenost. Jasno uočljiva tendencija od prvih višestranačkih izbora u Srbiji do danas je da se broj opština koje nisu predstavljene povećava, a time i broj nepredstavljenih građana. To se može videti iz sledeće tabele:

Broj nepredstavljenih opština se stabilizovao iznad polovine ukupnog broja opština, a broj stanovnika na toj teritoriji je oko četvrtine ukupnog broja stanovnika Srbije. S druge strane imamo jasnu nadpredstavljenost metropolitenskih centara. Na primer, Beograd i Novi Sad sa biračkim telom koje je oko četvrtine ukupnog, drže oko 40% poslanika u parlamentu (Beograd sam nešto manje od trećine poslanika). Takođe, velika je nadpredstavljenost okružnih centara u odnosu na druge opštine u respektivnim okruzima. Na primer Niš je u osam dosadašnjih saziva skupštine imao ukupno 62 poslanika, a sve ostale opštine (njih sedam) iz tog okruga zajedno samo 20. Ili kragujevačkih 61 poslanika naspram njih 13 iz šest opština Šumadijskog okruga čiji je Kragujevac centar. Empirijski podaci govore o jasnoj tendenciji ne samo centralizacije, već i decentralizovane metropolizacije u pojedinim regionima. Rešenje za to niju u klasičnom konceptu decentralizacije koji propovedaju pojedini političari i pripadnici civilnog društva iz velikih regionalnih centara (a sve uz mahanje EU pravilnicima koji imaju regulativu za sve – uključujući i koliko stanovnika treba da ima koja regionalna jedinica), već u stvaranju što neutralnijeg i minimalnijeg ustavnog i zakonskog okvira koji omogućava konkurenciju pravnih regulativa na što nižem nivou odlučivanja.

Odnos izbornog sistema i teritorijalne predstavljenosti

Da se vratimo na odnos izbornog sistema i nejednake teritorijalne predstavljenosti građana. Pored objektivnih razloga za ovakvu distorziju u koje spadaju demografski činioci i strukturne ekonomske promene, najveći krivac za ustaljivanje ovakvih proporcija jeste karakter izbornog sistema. Problem je u nekoliko elemenata.

1. Proporcionalni izborni sistem sa jednom izbornom jedinicom. Iako proporcionalni izbori sa samo jednom izbornom jedinicom imaju prednost preciznijeg predstavljanja celokupne strukture stanovništva, u praksi to često nije slučaj. U Srbiji se uz pomoć ovog sistema precizno predstavljaju partije, a ne građani. Način kandidovanja potencijalnih poslanika je delegatskog tipa. Glasa se za liste, a ne ljude, što omogućava inženjering od strane partijske elite zavisno od broja dobijenih glasova. Partije se tu brane argumentom da ovakav tip izbora omogućava da poslanik predstavlja sve građane države. Hipotetički, čak i kada bi svih 250 poslanika bilo iz jednog grada, oni bi i dalje predstavljali celokupno biračko telo. Dva su protivargumenta ovoj tvrdnji. Prvi je praktični. Politički predstavnici jednostavno ne predstavljaju sve građane. Njima su uvek bliži interesi sredine i konteksta iz kojih oni lično potiču i u kojima svakodnevno obitavaju. Politički predstavnik nikad nije neutralan, kako po pitanju svog nacionalnog, religijskog ili ekonomskog statusa, tako i po pitanju geografskog porekla i mesta življenja. Drugi kontraargument je teorijski i, čini mi se, dosta jači. Ako politički predstavnici predstavljaju sve građane i ako je nebitno čak i ako svi poslanici žive u istom gradu, onda je formalno nevažno čak i to da li su svih 250 poslanika članovi iste partije, jer oni svejedno predstavljaju sve građane! Krajnja konsekvenca je da je demokratija moguća i bez izbora i predstavljanja samih građana.

2. Način kandidovanja potencijalnih predstavnika. Gore sam naveo da su najveći problem zatvorene liste sa kojih partijski lideri biraju konkretna imena koja će biti predstavnici. Tu su poslanički kandidati primorani da se bore za naklonost svojih partijskih bosova, a ne za naklonost birača. Posao komunikacije sa biračima kao celinom imaju samo čelnici stranke i to na najopštijem i najapstraktnijem političkom nivou. Međutim, ni posve radikalno rešenje uvođenja većinskog sistema izbora ne znači nužno i jednaku zastupljenost. Zastupljenost u teritorijalnom smislu se tu izjednačava ukoliko se postavi uslov da kandidati moraju prebivati na datoj izbornoj jedinici (1990. to nije bio slučaj, te su manje opštine za svoje kandidate stavljale svoje poznate i priznate „zemljake“ iz velikih gradova). Ali, u tom slučaju, smanjuje se jednakost predstavljanja samih građana ukoliko imamo slučaj da ogromne opštine poput Novog Beograda budu nasilno izjednačene sa po nekoliko desetina puta manjim opštinama u provinciji. Rešenje je naravno u transformaciji broja i oblika najnižih modela lokalne samouprave i korigovanju nekih segmenata proporcionalnog izbornog sistema elementima iz većinskog.

3. Karakter mandata poslanika. Član 102. stav 2. aktuelnog Ustava Republike Srbije je definitivno jedan od najspornijih redova tog pravnog dokumenta. U njemu se, naime, kaže: „Narodni poslanik je slobodan da, pod uslovima određenim zakonom, neopozivo stavi svoj mandat na raspolaganje političkoj stranci na čiji je predlog izabran za narodnog poslanika.“ Time se de facto uvodi vezani mandat i na velika vrata vraća delegatski sistem biranja predstavnika. Tu izbori više nisu neposredni, već građanin bira onoga (partijskog vođu) koji će da mu podari sastav poslaničke grupe. Zato se i smatra da je izborni sistem u Srbiji perfektno naštelovan za predstavljanje partija, a ne građana. Opravdanje za ovakvo ustavno rešenje je navodna mogućnost da neko kupi poslanika čiji je mandat slobodan i time naruši izbornu volju. Smatram da je to samo licemerni paternalizam političke elite koja misli da bi bez njih građani u parlament uvodili sve same potkupljive i korumpirane propalice. Da ne govorim kako je po ovakvom pravnom rešenju mnogo lakše potkupiti samo partijsku vrhušku i ne mučiti se sa više desetina razmaženih poslanika koji imaju različite „cenovnike“ i preferirane kontrausluge.

Zaključak

Stavljanjem u moto ovog teksta rečenice italijanskog političkog teoretičara Sartorija, hteo sam da pokažem da perfektan izborni sistem danas ni u jednoj zemlji nije moguć. Problem je više u inherentnim paradoksima demokratije kao vladavine većine nad manjinom nego što je to pitanje nesposobnosti političkih praktičara. U Srbiji, na žalost imamo i jedno i drugo. I želju da se sve uradi i uredi uz pomoć države, odozgo, a ujedno i nesposobnost političara da spreče negativne posledice te državne omnipotencije. O lokalnim političarima tu ni ne vredi trošiti reči. Malim privilegijama ili ucenama odozgo je njih moguće držati u šaci taman toliko da na kongresima i glavnim odborima ćute i dižu karton na kome piše ZA.

Promene u izbornom sistemu bi bile korak u pravom smeru, ali to ne može da reši krucijalne probleme u državi. Rešenje je u tome da se država izloguje iz što je više mogućih oblasti kojima se sada bavi i da se one prepuste privatnoj inicijativi ili da se za njih brine na nižim teritorijalnim nivoima, po mogućstvu što bliže građanima – pojedincima.

Antrfile:
Podaci o broju poslanika u osam saziva Skupštine Srbije za Borski i Zaječarski okrug:

Podaci o broju poslanika u osam saziva Skupštine Srbije iz velikih regionalnih centrala:

O autoru

Davor Nikolić

2 komentara

  • Kada je Milošević tokom 1996 godine uhvaćen u izbornim krađama bio je prinuđen da uz pomoć tzv. „Lex specialisa“ vrati pokradene mandate u nekim gradovima Srbije. Zbog toga je SPS rganizovao osvajanje i čuvanje vlasti po svaku cenu bez obzira kako ubuduće narod bude glasao na izborima. Da bi prevarili i nadmudrili birače Centralni izborni štab Socijalističke partije Srbije je razradio strogo poverljivo uputstvo br. 02-234 od 04.03.1997. za svoje opštinske odbore, po kome im je naloženo da u sve druge stranke, sindikate, preduzeća i udruženja građana infiltriraju svoje poverljive i obučene kadrove putem pristupanja, učlanjivanja ili zapošljavanja sa zadatkom preuzimanja uticaja u njihovom organizacionom delovanju i funkcionisanju. Posledice toga su stvaranja postizbornih koalicija pod kontrolom SPS-a uz pomoć struktura državne bezbednosti i policije (opširnije vidi na blogu: http://www.bokisingl.wordpress.com /POLITIČKA MAFIJA/).

Napiši komentar

/* ]]> */